محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( شارح : مير محمد اكبر بن محمد شاه ارزانى )
335
مفرح القلوب ( شرح قانونچه ) ( فارسى )
و در اينجا نيز به دستور بايستد زمانى معتدٌبه ، پستر در خانهء سوم درآيد . و هرگاه حين دخول مراعات تدريج لازم دانستهاند در وقت خروج زياده بر آن تأكيد نمودهاند ، بهر آن كه وقت خروج مسام مفتّح مىباشد و بدن نرم و قوى ضعيف ، پس در اين حالت اگر رعايت تدريج خروج نكند و دفعةً برآيد آفت عظيم احداث كند . و در اينجا احوال دلّاكان حمام بر خود قياس نتوان كرد ، بهر آن كه آنها را دخول و خروج حمام بلا توقف عادت شده است و آن ساقط الاعتبار است . و معلوم نمايند كه آنچه از مزاج بيوت ثلاثه گفته شد نظر به هواى آنجا است ، بىآنكه استعمال آب نمايند ، چه هرگاه اغتسال به ميان آيد حدوث ترطيب از وى ضرورى است ، قليل باشد ، خواه كثير و در هر خانهء كه بود . و گذشت كه سخونت خانهء سوم از بس كه زائد است رطوبت استعمال آب آنجا تلافى وى نهمىتواند كرد كما ينبغى ، خاصه اگر لبث ، كثير باشد و توقف ، قريب به مستوقد بود ، چه ، در بيت سوم نيز حسب قُرب مستوقد و بُعد از آن مزاج اماكن مختلف مىباشد كما لا يخفى . و الاستحمام على الريق يجفّف البدن و استعمال حمام بر نهار ، يعنى حالت خلو ، خشك مىكند بدن را و على الشبع يسمن البدن و استحمام بر سيرى فربه مىكند تن را ، بهر آن كه اعضا بنا بر سخونت ، غذا را بيشتر جذب مىنمايد ، لهذا مؤلف مىگويد : و يجذب الغذاء إلى ظاهر البدن إلا أنه يحدث السدد و استحمام بر شبع جذب مىنمايد غذا را به سوى ظاهر تن ، مگر آن كه حادث مىنمايد سدد به واسطهء جذب غذاى نامنهضم . و الأولى أن لا يكون على الريق و لا على الشبع المُفرِط و سزاوار آن است كه استحمام نيز نهار باشد و نه بر سيرى مفرط . و يجب الاحتراز عن الأكل و الشرب في الحمام و واجب است اجتناب از اكل و شرب در حمام ، فإن ذلك يوجب سرعة النفوذ إلى أقاصي الأعضاء قبل الانهضام لسعة المجاري پس بدرستى كه تناول غذا و آب در حمام ، يعنى خانهء گرم او ، بعد انفعال بدن از حرارت وى ، واجب مىكند سرعت نفوذ به سوى نهايت اعضا ، قبل از آن كه غذا به هضم رسد ، براى وسعت مجارى ، چه ، در حمام عروق متسع مىشوند ، بناءً عليه غذا اگرچه نامنهضم باشد نافذ مىگردد از جذب اعضا بلا تمهّل . و كثرة الجلوس في الحمام توجب انصباب الفضول إلى الأعضاء الضعيفة و إرخاء الجسد و الإضرار بالعصب و تحليل الحرارة الغريزيّة و إسقاط شهوة الطعام و الباه و دير نشستن در حمام واجب مىكند انصباب فضول را به سوى اعضاء ضعيفه و سستى جثه را و مضرت عصب را و تحليل حرارت غريزى را و اسقاط شهوت طعام و باه را ، مگر در صورت اعتياد ، بل الحمام بنفسه يوجب ذلك كلَّه بلكه حمام بالذات ، يعنى قطع نظر از كثرت جلوس ، واجب مىكند اين همه آفات را ، از اينجا است كه بعضى گفتهاند لا خير في الحمّام اما حق آن است كه شيخ در قانون گفته و ماحصلش آن كه حمام مركب به آثار اضداد است ، اگر بر سبيل مناسب و مطابق حاجت واقع شود لا محاله مفيد است ، لهذا از جمله محافظات صحت و مزيلات مرض وى را شمردهاند . و اگر آنچنان باشد بايد كه بلا شك ضرر دارد و چون حقِّ مراعات كمتر نموده مىشود بعض اطبا على الاطلاق او را مذمت كردهاند و نهى از مباشرت نموده و الاصل ما قلناه . بالجمله شيخ نوشته كه حمام هم مسخِّن است و هم مبرِّد و هم مرطِّب است و هم ميبِّس